Dijital Formlar ve Çıktıları

Dijital çağda ne doğa ne kültür ne de klasik anlamda formlar, önceki dönemlerde sahip oldukları referans değerini koruyabilir. Bunun temel nedeni, dijital dünyanın bu formları artık anlam kurucu özler olarak değil, algoritmik işlemlere tâbi veriler olarak ele almasıdır. Algoritmalar için doğa, kültür, hakikat, anlam işlenebilir, ayrıştırılabilir ve yeniden düzenlenebilir veri kümeleridir. Bu nedenle dijital dünyada belirleyici olan formlar değil, algoritmik analizlerden elde edilen çıktılardır.

Klasik estetik ve metafizik düşüncede form süreklilik taşıyan, tanınabilir ve zamana direnebilen bir yapı olarak kavranır. Form, değişen görünümleri aşan bir birlik ilkesi, bir özdür. Dijital formlarsa süreklilik fikrini bütünüyle reddetmese de ontolojik olarak dönüştürür; süreklilik artık özde değil, işlemlerin kesintisizliğinde kurulur. Dijital form maddi zemine değil hesaplanabilirliğe, kalıcılığa değil güncellenebilirliğe, zamansal dirence değil sürüm mantığına dayanır. Evrensel form zamana karşı koyarak var olurken dijital form zamana eklemlenerek, hatta zamanın hızına uyum sağlayarak varlığını sürdürür. Bu nedenle dijital form özü itibarıyla geçici, koşullu ve bağlamsaldır; varlığı, kendi işlediği teknik ve algoritmik bağlama bağlıdır. Bu noktada form artık klasik anlamda bir ‘şey’ olmaktan çıkıp sürekli faaliyette bulunan bir ‘işlem’e dönüşür. Ancak bu durum, dijital formun ontolojik olarak zayıfladığı anlamına gelmez, aksine dijital form, ‘işlem’ ve ‘oluş’ düzeni olarak belirir, kendi başına tamamlanmış bir şey değil, her karşılaşmada yeniden gerçekleşen olaydır. Algoritma tarafından üretilir, veri tarafından beslenir ve kullanıcı etkileşimiyle her defasında yeniden kurulur. Dijital çağda evrensel tözler, değişmez özler ya da aşkın formlar belirleyici olmadığı için, algoritmik analizler yalnızca formların üreticisi değil, aynı zamanda onların ontolojik koşulu hâline gelir. Hayatın içindeki görünümler artık önceden var olan formların tezahürü olarak değil, algoritmik süreçlerin geçici çıktıları olarak belirir. Bu anlamda dijital dünya, referansların büyük ölçüde içkinleştirildiği, sonuçların yeniden kendisine döndüğü kapalı bir sistem olarak çalışır. Dışsallık mutlak biçimde ortadan kalkmasa da ancak veri hâline geldiği ölçüde içeri alınabilir. Bir anlamda dijital dünya için ağırlıklı olarak kendini refere eder diyebiliriz; anlam da bu yarı kapalı sistem içinde üretilir ve tüketilir.

İnsanın her yanını saran reklamlardaki, ilan panolarındaki ve çevrimiçi platformlardaki kesintisiz akış, algoritmik görünümlerin en belirgin çıktılarıdır. İnsan, gündelik hayatına dair kararlarını büyük ölçüde bu akışın sunduğu yönlendirmelere göre verir: Nereye gidileceği, ne yenileceği, ne giyileceği, nasıl sağlıklı kalınacağı akış tarafından belirlenir. Ancak bu yönlendirme yalnızca pratik tercihlerle sınırlı değildir; akış, bakış açısını da belirlediği için tercihlerin nasıl görünmesi gerektiğini de tayin eder; gittiğinde neyi nasıl görmeli, nasıl yemeli, nasıl giymeli…. İnsan, seçimleriyle özgünlüğünü ve tekilliğini belirlediğini düşünürken, gerçekte görünme, beğenilme ve imrenilme arzusunun yönlendirdiği bir davranış rejimi içinde hareket eder.

Öte yandan dijital akışın aşırı hızı görünürlüğü zorlaştırır. Timeline’ın kesintisiz akışı, görünür olmayı dikkat çekmeye, farklı olmaya ve ayırt edilmeye bağlar. Bu nedenle farklı olmak hayati bir gereklilik hâline gelir. Ancak özgünlük ve tekillik iddiaları, her şeyi veri olarak işleyen algoritmalar tarafından üretildiğinde, sonuç kaçınılmaz biçimde herkesleşmedir. Daha acısı insan, sanal ağlarla başa çıkma direncini yitirdikçe (fenomen olamayınca) göz ardı edilebilir bir niceliğe indirgenir. Görünürlük, varoluşun ölçütü hâline gelir; görünmeyen, neredeyse yok hükmündedir.

Hakikat, gerçeklik ve bilgi gibi toplumsal hayatı belirleyen ve hayatın göreliliğine dışsal olan referanslar, kendi içine kapalı dijital kültürde değer kaybına uğrar. Dijital kültür için bunlar aşkın referanslar değil, tarihsel koşullar içinde insan tarafında üretilmiş tasarımlar olarak görülür. Bu tasarımlar dijital kültürün işleyişiyle uyumluysa geçerli, değilse geçersiz kabul edilir. Böylece hayata yön veren, ondan bağımsız ve önceden var olan bir hakikat fikri yerini, hayatla iç içe geçebildiği ölçüde meşrulaşan bir doğruluk anlayışına bırakır.

Bu ontolojik dönüşüm sanat alanında da köklü bir kırılmaya yol açar. Dijital-olmayan sanat ister figüratif ister soyut olsun, tamamlanmış bir yapı olarak düşünülür. Eser, izleyiciden bağımsız bir kendilik olarak var olur ve zamana karşı direnç gösterir. Dijital sanattaysa eser çoğu zaman tamamlanmış yapı değil, açık sistem olarak belirir. İzleyici olmadan eksiktir; zira etkileşim içinde olmak bu sanatın tali değil kurucu unsurudur. İzleyici, mesela modern kurmacanın okurda tamamlanacağı kabulünde olduğu gibi bir yorumcu değil, eseri fiilen gerçekleştiren bir faildir. Bu durum estetik deneyimi temsilden performansa, izlemekten katılıma doğru kaydırır. Dijital sanatın zamanla kurduğu ilişkinin de farklı olduğunu belirtmeliyim, eser çoğu zaman ‘şimdi’de üretilir ve her karşılaşma yeni bir sürüm anlamına gelir.

Sanat eserinin değeri artık form ile içeriğin ayrıştırılamaz birliğinden çok, eserin yerleştirildiği bağlamla ilişkilidir. Sanatçının kimliği, eserin sergilendiği mekân ve kurulan ilişki ağı ‘iş’e eser olma niteliği kazandırır. Şöyle ki mesela bir binaya yansıtılan ışık gösterisi yazılım mühendisi tarafından gerçekleştirildiğinde sadece ışık gösterisinden ibaretken dijital eserler üreten sanatçı tarafından gerçekleştirildiğinde eser değeri kazanır. Dijital eserler anlık ve geçici olanla uyum içinde olduğu için yıllarca duvarlarda asılı kalamazlar; zamana ve mekâna tutunamazlar.[1] Bu nedenle klasik anlamda hafızaya sahip değildirler; hafıza yerini veriye ve arşive, hatırlamaysa erişime bırakır. Bu bağlamda Refik Anadol’un[2] hafıza üzerine söyledikleri dikkate değerdir. Hafızanın işlevinin veriye aktarılmasıyla daha önce hafızanın taşıyıcısı olan dil, zaman, mekân ve gelenek değersizleşip gözden düşer. Bunun sonucu olarak yüzyıllar boyunca oluşmuş kavramlar, değerler ve kültürel mutabakatlar da çözülmeye başlar. Oysa adalet, zulüm, iyilik, kötülük gibi kavramlar ve insanın yaratılış itibariyle sahip olduğu fıtrat sanatın evrensellik adına yaslandığı özlerdir. Bu aşamada, Anadol’un söyledikleri hafızanın işlevinin veriye aktarılması dijital sanatın evrensellik arayışına dayanak olarak düşünülebilir. Çünkü dünyanın dört bir yanından hızla bilgisayarlara akan verinin kolektif bir yanı olacağı aşikardır. Özellikle veri işlendikçe dünyanın dört bir yanındaki ortak eğilimlerin tespiti sanat için referanslar oluşturabilir. Ancak yüzyıllar boyunca oluşturulan kavramlar, değerler, simgeler, metaforlar, alegoriler, deyimler gibi toplumsal mutabakata katkı yapan bu formların terk edilmesi karşısında dijital sanat çırılçıplak kalabilir, bu çıplaklığın sadece verinin ortak zemini sayesinde aşılabilmesi için çok uzun bir yol kat edilmesi gerektiği açıktır.

LED ekranların aydınlığında deneyimlenen dijital eserde[3] muhayyile bütünüyle ortadan kalkmaz. Ancak eser muhayyileyi harekete geçirebilecek kavram, anlam, hafızanın sakladıkları gibi girdileri sağlamadığı ve ayrıca kendi üretebildiği toplumsal mutabakatlar da oluşmadığı için daha refleksif bir algı kipine indirgenir. Deneyimlenen şey çoğu zaman ardışık izlenimlerdir. Bu izlenimler bir ırmakta yüzmek gibidir, her an bir sonrakine eklemlenir. Zaman, mekân ve doğa geri çekilmiştir; izleyici, alışageldiği kültürel kodların dışarıda bırakıldığı bir ‘Sonsuzluk Odası’nın[4] içindedir. Burada ‘iş’i eser yapanın, büyük ölçüde sergilendiği mekân, teknik altyapı ve sanatçının imzası olduğunu hatırlayalım. İşte gerek anlık izlenimler, gerek zaman, mekân, doğa gibi zeminlerin yokluğu, gerekse de toplumsal mutabakatların dışarıda kalmasıyla oluşan kendi üstüne kapalılık, refleksif algı kipini besler.

İnsan doğası gereği sükûneti arar, bir yerin sakini olmak ister; bu sükûnet değişmeyenle, kalıcı olanla ve birlikle mümkündür ama diğer yandan da değişmeye, özgünlüğe, tekilliğe duyulan özlem vardır. İnsandaki bu ikili yapı aslında oluş ve bozuluşun iç içe yaşanmasıyla uyum içindedir de. Fakat dijital kültürde anlık olan, süreksizlik, zaman ve mekânın sanal olarak deneyimlenmesi bu kültürün temel formudur. Böyle bir kültür içinde insanın sükûnet arayışı biçim değiştirir. Çünkü o daima akan timeline içinde görünerek var olmanın peşindedir. Sanal ilişkiler yalnızlığın izale edilmesinde tek dayanak gibi göründüğü için insanın eylemleri genellikle onun üzerine bina edilir. Bu inşa ediş ortaklaşa eylem gibi algılandığından insan aldığı kararların sorumluluğunu da sanal çevresiyle paylaşmış gibi hisseder. Nihayetinde sanal yankı âleminde takip ettikleri ve takipçileriyle birlikte hareket ediyor, birlikte karar veriliyormuş hissi kuvvetlidir. Sadece like’lar değil, DM’ler, sosyal medya platformlarındaki gruplardan aldığı ve verdiği mesajlar söz konusu duyguyu pekiştirir. Böylece bu duygu temel yönelimlerini de belirlemeye başlar. Ancak insan tekilliğinin, özgünlüğünün gruplar içinde onaylanmasıyla aradığı sükûneti bulmuş olur. Buna dijital sükûnet diyebiliriz.

Herkes aynı yolda yürüse de ‘beğeni’lerdeki, takipçi sayılarındaki artış tekilliğin, özgünlüğün onaylanması anlamına gelir. Çünkü ayırt edilmek, fark edilmek anlamına gelir ki bu hâl insana tatmin duygusu yaşatır. Storytelling’in paradigmasının büyük başarısı da burada yatar: Bir yandan insanı bir grubun üyesi yaparak aidiyet hissini güçlendirip bütünlemiş bir ruhsallığın temsilcisi yaparken diğer yandan da görünmez kıldığı otoritesine itaati mümkün kılar. Özellikle challenge’lar öylesine uç deneyimler talep eder ki buna ancak çok az kişi cesaret edebilir, bu yüzden challenge’lar, aranan tekilliğin, özgünlüğün, biricikliğin formlarındandır. Challenge, topluca yürünen yolun başat oyuncusu, yol açıcısı olmayı vaat eder; milyonlarca insanın arasından bir anda öne çıkma, tepeye yerleşme görünürlüğün zirvesidir. Ancak insan önünde açılan yolun, söz konusu görünmez otorite tarafından açıldığının farkında değildir.

Dijital dünyanın ürettiği formlar, evrensel form fikrinin tarihsel bir aşınmaya uğradığını değil, form kavramının ontolojik olarak dönüştüğünü gösterir. Dijitalleşme, aşırı aydınlatılmış toplumsal hayatın farklı bir varoluş kipidir; zamanın, mekânın, insan ve doğayla temasın sanallık üzerinden deneyimlendiği yepyeni biçimidir (bu deneyimin zirvesi challenge’dır). Dijital sanat da bu yeni ontolojinin estetik görünümüdür diyebiliriz. Bu nedenle dijital sanatı, dijital-olmayan sanatın ölçütleriyle değerlendirmek eksik kalacaktır; çünkü dijital sanat, nesne değil süreç, temsil değil etkileşim, kalıcılık değil süreklilik üretir. Bu farklar sadece estetik değişimi işaret etmez, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin dönüşümüne dair temel ipuçları da sunar.

Gelinen bu nokta insanın duyusal deneyiminin radikal değişimidir. Dijital eserin LED ekranlarla, aynalarla kurduğu sahnede adımınızı atacağınız, ellerinizle tutunacağınız maddi bir zemin yoktur.[5] Yaptığım alıntıda da görülebileceği gibi bu durum sadece LED ekranlarla sınırlı olmayıp müze, sergi salonları için de geçerlidir; bu tür alanlarda da zaman ve mekândan kopulur. Dolayısıyla zaman ve mekândan tamamen kopmuş bir şekilde eserin içindesinizdir. Eserin içinde ve giderek eserin bir unsuruna dönüştüğünüzde yepyeni bir deneyimle baş başa kalınır. Çünkü o an orada eserin bir unsuru olarak, ‘şimdi yaratılmakta’ olan esere katkı verilir. LED ekrana yaklaştığınızda eser sizin eyleminize göre tepki verir; bir anlamda eyleminizle onu o an yeniden üretirsiniz.[6] Dijital eserin tamamen kendine özgü kurduğu bu minik evrende başkalarıyla buluşmayı mümkün kılan mutabakatlar yoktur. El’an üretilmekte olan eserin zaman ve meâanı bilinen duyusal dünyaya benzememektedir; yani eser, göndergesel iletiler üretmez. Hakikat, gerçeklik, doğa, insan, nesne düzeni tamamen geri çekilmiş bir hâldeyken eser daima kendi minik evreninde etkileşim yaratma peşindedir. Açıktır ki buradaki deneyim diğer sanat türleriyle yaşanana benzemez. Dijital-olmayan sanatsal etkinliklerde de her zaman esere odaklanılsa da eser daima bildiğimiz bir zaman ve mekânın içinde (tiyatroda sahne, sinemada perde, resimde çerçeve, müzikte salon, kurmacada kitap olarak) çerçeveye alınmıştır.[7] Çerçeveye alınmış olması duyusal dünyada yer alması anlamına gelir; dijital eserse duyusal dünyadan bütünüyle kopmasa da duyusal olanı kendi kurduğu yapay atmosfer içinde yeniden düzenler. İşte yeniden düzenlenen duyusal alan, küratör, eserleri bizim nasıl görmemizi ve nasıl algılamamızı istiyorsa ona uygundur. Bu uygunluk reel dünyayla burada sunulan arasındaki uyumsuzlukları örterek eserin kendi içinde birliğe, bütünlüğe ulaştığı izlenimini uyandırır. (Bu da dijital sükûnetin başka bir biçimidir; birincisi kişinin erdiği, ikincisi eserin verdiği sükûnettir).

Sanatın toplumsal durumla, toplumun gelip dayandığı yeni raddeyle kuvvetli bir bağı olduğuna inananlardanım. Sanat bugün yepyeni formlarla icra ediliyorsa bu hâl toplumun yepyeni bir aşamada olduğunu gösterir ki dijital teknolojiyle insanlar arasındaki etkileşime yeri geldikçe değindim. Algoritmaların hayatımıza vazgeçilmez bir şekilde girdiği bir dünyada bunun sanatı etkilemeyeceğini düşünmek safdillik olur. Aşırı aydınlatılmış dijital dünyada sanatın sonu, sanatın sonunun sonu türünden ölüm ilanları tartışılıyor, tartışılmalı da ancak bu tartışmaların sanatın gelip dayandığı, biçimin sıkıştığı daha önceki tarihsel kırılma anlarında da yapıldığını unutmamak gerekir.

Dijital dünyada temel sorunların başında bence kolektif verilerde, kolektif rüyalar aranırken sanatçının neye tutunduğudur. Toplumların bugüne kadar yazı boyunca andığım araçlarla, yöntemlerle taşıyıp getirdiklerini sadece veriye ve onun çıktılarına aktarmak, sözünü ettiğim çıplaklığın nedenidir. Her şeyi dışarıda bırakıp tüm referansları içeriye vermeye çalışmak[8] ve bunu da sadece ışık, renk ve müzikle iki duyuya (görme, işitme) indirgeyerek yepyeni bir duyusal alan yaratmak, yine yepyeni bir otorite tesis etmek ya da bu yeni otoritenin egemenliğini hissettirmek gibi geliyor bana. Çünkü duyusal alanı tanzim etmek nihayetinde egemenlikle, otoriteyle ilgili bir durumdur; zira duyusal alanın tanzimi, nelerin duyumsanabilir olduğunu, daha doğrusu nelerin duyumsanması gerektiğini de belirler.

LED ekranlarda, tabletlerde, cep telefonlarında, müze ve sergi salonlarında iki duyuya indirgenmiş dijital sanatın izleyicisini özgürleştirmek yerine, kendi içine kapalı dünyasıyla sınırladığını söyleyebiliriz. Mesele sadece iki duyuya indirgenmiş olmak değil, daha önce değindiğim gibi toplumun bugüne kadar getirdiği her ne varsa hepsini dışarıda bırakırken şimdilik yerine bir şey koyamamakla ilgili. Elbette dijital sanat bu yürüyüşünde belli bir zaman sonra kendi suretlerini, metaforlarını, simgelerini, bir anlamda izleyicisinin artık bildiği göstergeleri, göndermeleri, göndergeleri üretip kendine has mutabakatlarını yaratacaktır ama yine de kolektif verilerde aradığı ‘genellik’te aşırı görünürlüğün sakladığı çatışmaları, çelişkileri, adaleti, adaletsizliği açığa çıkaramamanın çelişkisi onun paçasını bırakmayacak gibidir. Çünkü sanatın eleştirelliği, kendimizi suçlu hissetmeme arzumuzu dönüştürmesinde yatar; yoksa aşırı aydınlatılmış bir dünyayı daha da aydınlatarak bakışı körleştirmesinde değil.

Cemal Şakar

[1] Genellikle klasikleri zamana direnmenin en güzel örnekleri olarak sunarız. Oysa toplumsal değişmeye bağlı olarak onlar da en azından alımlanma bağlamında değişirler. Daha önemlisi, heykel, resim, müzik ve hatta tiyatro eserlerinin günümüz dijital teknolojileriyle yeniden yorumlanarak dijital eserlere dönüştürülmesidir.

[2] “Eğer sanat herkes için, her kültür için, her ülke için olacaksa bunun matematik gibi evrensel bir dile ihtiyacı var. Yani sadece benim anladığım ve bildiğim bir dünya sanatımı ulaşılabilirlik amacına taşıyamaz. Buna ilave olarak, özellikle makineler tarafından yönetilen bir tahmin dünyasında bir tahmin makinesi daha üretmektense, kolektif hafızamız olabilecek veriler nedir diye sordum. Yani herkes için olabilen şeyler, anılar, olaylar – mesela Covid-19 – herkes için toplumsal bir hatıra. İşte bunlar beni heyecanlandıran, bana ilham veren ve sanatıma yansıttığım hali ile veri kavramı. Kolektif bir hatıramız varsa kolektif bir rüyamız da olabilir. Dünyanın kolektif hafızasına değer katmaya çalışıyorum.” https://www.btchaber.com/roportaj-refik-anadol-dijital-sanat-ve-nftler-uzerine/ Erişim tarihi: 06. 01. 2026.

[3] Dijital sanat deyince dijital fotoğraf, dijital baskı teknikleri, dijital heykeller, yerleştirmeler, animasyonlar, kinetik sanat, biyosanat, yazılım, kodlama, artırılmış gerçeklik (AR), sanal gerçeklik (VR), karma gerçeklik (MR), kripto sanat (NFT), yapay zekâ sanatı (AIART) vb. tüm formlar akla gelmelidir.

[4] Refik Anadol’dan bir örnek olması bakımından Sonsuzluk Odası adlı eserinin YouTube linkini paylaşıyorum: https://www.youtube.com/watch?v=Z-CIo8E2rXI

[5] “Modern sanat soyutlaştıkça ve özerkleştikçe, içinde bulunduğu yurtsuzluk halini yansıtacak bir mekân arar oldu; bu mekân sonradan “beyaz küp” olarak anılacaktı. (…)  Bazı yeni sanat eserleri için bambaşka bir mekâna, imajların gösterimi için karartılmış, sonradan “kara kutu” olarak adlandırılacak kapalı bir alana ihtiyaç duyulması, sorunu daha da karmaşık bir hale getiriyor. Son olarak, günümüzde yaygınlaşan, müzelerde performanslar ve dans gösterileri düzenleme âdeti, büyük kurumları bunlardan da farklı mekânlar aramaya sevk ediyor – MoMA projesi için verilen ilk teklif, bu alanları “gri kutular” ve “sanat alanları” olarak adlandırıyordu.” (Hal Foster, çev. Ayşe Boren), https://www.e-skop.com/skopbulten/beyaz-kupun-ardindan/2443 Erişim tarihi: 06. 01. 2026.

[6] Eserin okuyucu/izleyici tarafından yeniden üretimi hipermetin, hipergerçekçilik olarak edebiyat ve sinemada da uygulama alanı buldu. Bu tür eserlerde okuyucu/izleyici önüne çıkan seçeneklerden birini seçerek eserin üretimine kendince katkı verebilir. Ancak hangi seçeneği seçerse seçsin, sonunda yazarın/yönetmenin yazıp yönettiği bir metnin/filmin takipçisi olmuş olur. Okuyucunun/izleyicinin özgürlüğü, yeniden üretime katkısı, sadece belirlenmiş seçeneklerden birini seçmektir.

[7] Modernist sanat formlarında da gönderge daha çok eser-içi özgönderge şeklindedir; ancak dijital sanattan farkı burada vurguladığım gibi onların bildiğimiz duyusal dünyada çerçeve içine alınmış olmasıdır. Bu nedenle özgöndergeler yine de okurun/izleyicinin bildiği şeyler olduğu için onlarla bağ kurmakta zorlanmaz.

[8] Sinan Eren Erk: “Yani sanat eserinin kendi anlamı dışında somut bir gerçekliğe ihtiyacı olup olmadığını yalnız ve yalnız hangi koşullarla çevrelendiği ve ona yaklaşan onu yorumlayan izleyicinin kim olduğu belirleyebiliyor.” https://www.artnivo.com/editoryel/yazilar-roportajlar/sinan-eren-erk-ile-secici-iletken-ve-yeni-medya-sanati-uzerine/ Erişim tarihi: 06. 01. 2026.

*Kapak Görseli: https://www.hidropolitikakademi.org/tr/article/27868/dunyanin-ilk-dijital-sanat-muzesi-mori Erişim tarihi: 22.02.2026.

**Metin içi görseller: Memory of Topography, https://www.teamlab.art/ew/topography-azabudai/tokyo/, https://www.teamlab.art/ew/topography-azabudai/tokyo/#modal-20 Erişim tarihi: 22.02.2026.

***Bu yazı Olağan Hikâye dergisinin 33. sayısında yayınlanmıştır.

İşbu web sitesi ve tüm sayfaları Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa tabidir. Sitenin içeriğine ilişkin her türlü ses, görüntü, yazı içeren bilgi-belge, her türlü fikri ve sınai haklar ile tüm telif hakları ve diğer fikri ve sınai mülkiyet hakları Zift Sanat’a aittir.