
Yahya Kemal’in Bavulu Sezai Karakoç’un Poşeti
13 Kasım 2026Vatikan’a “meteor” düşmesinin görünür sonuçlarının ötesine geçip sanat, medya ve iletişimdeki yankılarına kulak verdiğimizde şaşırtıcı ama tanıdık bir kültürel manzara iyice berraklaşıyor. Görsel dünyayla ve görüntüye gömülü imgelerle meşgul olan Vatikan, en güçlü olduğuna inandığı alanlardan biri olan müziği ve sesi de es geçmiyor -ki ses, günümüz sanatının en baskın pratiklerinden biridir. Üstelik burada esas savını sona saklamış. İlk yapay dilin ve algoritmik kodlamanın kökeninin de insana ve Kilise mirasına ait olduğu iddiasında; üstelik gizli yazı ile şifre geleneğini çağrıştıran kriptolojik bir boyutu da oyuna alıyor: Lingua Ignota’yı…

Meteorun düştüğü yerden devam edelim ve Vatikan’ın kuzeyindeki Venedik’te yedek motorlarının devreye nasıl sokulduğuna, olayın aktörlerine ve serencamına bakalım. Vatikan’ın 61. Venedik Bienali pavyonunda “Kulak Ruhun Gözüdür” başlıklı sergisi bu ay, 22 Kasım’da kapanıyor. 2012’de Papa XVI. Benedictus tarafından “Kilise Doktoru” ilan edilen epik azize Hildegard von Bingen’in efsanesinden ve onun 12. yüzyıldaki ilk sezgisel yapay dil denemesinden yola çıkan bu “sesli dua” konsepti, yapay zekâ çağında insanın kendi özüne has bir “derin dinleme”yle karşılık verebileceğini savunuyor. Lingua Ignota ise burada yapay zekâya karşı mecazi bir dayanak işlevi görüyor. Hatırlatmakta fayda var: “Derin dinleme” (Deep Listening) kavramını 1980’lerin sonunda ruhanilikten bağımsız, açıkça sanatsal ve bilişsel bir farkındalık pratiği olarak ortaya atan isim besteci Pauline Oliveros’tu. Bu açıdan bakıldığında, Vatikan, Lingua Ignota gibi mistik bir yapay dili, onun alfabesini ve seslerini yapay zekâ algoritmalarına karşı kendi teolojik hegemonyasını araçsallaştırarak pekiştiriyor. Açıkçası bu hamle son derece ilginç ve zekice kotarılmış. Ne var ki bu dinlemenin kurucu kolonları, yine dinlemeyi ve veriyi fetişleştiren çağın dijital kulakları: silikon çipler, sensörler, kulaklıklar, yapay zekâ sanatçıları ve onların en yeni mecraları (!). Pavyonun Ben Vickers’la birlikte iki küratöründen biri olan Hans Ulrich Obrist, geçtiğimiz günlerde Instagram hesabından bir fotoğraf paylaştı. Şu an küresel sanat sisteminin en etkili küratörlerinden biri kabul edilen Obrist, Papa XIV. Leo ile el sıkışıyordu. Altında Vatikan’ın Venedik pavyonunun mottosu yazılıydı: “The Ear is the Eye of the Soul” (Kulak Ruhun Gözüdür).
4 Kasım’da Apostolik Saray’da cereyan eden bir başka hadise ise Star Wars evrenini akıllara getiren tuhaf bir atmosferde el sıkışma şeklinde sahnelendi. Bize Sith Lordu Palpatine’i, yani Güç’ün karanlık tarafını hatırlatan siyah kapüşonuyla Bob Dylan, kendisi gibi Orta-Batı Amerika kökenli olan ilk Amerikalı Papa XIV. Leo’ya (Robert Francis Prevost) Chronicles: Volume One başlıklı otobiyografisinin bir kopyasını takdim etti. Karşılığında ise kutsanmış bir tespih aldı. Roma’daki “Rough and Rowdy Ways” turnesi kapsamında gerçekleşen bu ziyarette Dylan’a saraya kadar eşlik eden isim Antonio Spadaro’ydu. La Civiltà Cattolica‘nın eski yayın yönetmeni olan Spadaro, bugün Kardinal José Tolentino de Mendonça’nın yönettiği Kültür ve Eğitim Dikasterisi’nin müsteşarı. Venedik pavyonunun komiseri de bizzat Tolentino, yani mutfağın perde arkasındaki esas şefleri bu ikisi.

Vatikan’ın bir süredir küresel iklimi iyi koklayan, oldukça güçlü ve etki odaklı kuşatıcı kültür politikasının arkasında aynı danışmanlar, sanat kuramcıları ve aynı dikasteri duruyor. Hepsi de kültür, sanat ve jeopolitik bağlamlarla işlerlik kazanan benzer açıları yeniden ölçerek dijitalliği asla reddetmeyen bir duruş ve diplomasi sergiliyorlar. Vatikan, bir yandan üniversite ağıyla görsel imgeyi Trienal üzerinden kullanmaya devam ederken, Venedik Bienali’nde kültürel diplomasisini özellikle ses ve müzik ekseninde daha net biçimde ortaya koydu. Venedik’e bakınca bu strateji çok belirgin. “Vatikan’a Meteor Düşerse” yazı dizisinde şimdiye dek Vatikan’ın imgeyle olan derdini, gözün algıladığı dünya ile görüntünün mânâ odaklı felsefesi arasındaki gelgitli ve tansiyonu yüksek ilişkiyi tartışmıştık. Bu kez madalyonun diğer yüzü başka bir duyuyu, görünmeyen bir imgeyi, yani kulağa has olanı işaret ediyor. Görüntüyle fazlasıyla haşır neşir olmuş, imge obezi bir çağda Kilise’nin işitsel olanı pas geçme lüksü elbette yok. Üstelik bu yönelişin altyapısını oluşturanlara baktığımızda karşımıza yapay zekâ çağının şov odaklı kurum ve simaları, vitrin tipi markalama ve prodüksiyon projecileri değil; en ileri dinleme laboratuvarları, en nitelikli sanatsal araştırma pratikleri ve tasarım kurumları çıkıyor. Bilgisayar terminolojisiyle söylersek arayüzle (user interface, UI) pek uğraşmadan doğrudan işin merkezine, yani BIOS ve Kernel’e yöneliyor. Bu son derece mühim bir problem.
Vatikan, gündelik popüler kültürü de kibirlenmeden kucaklayıp yaşayabileceği yegâne mecrada -sosyal medyada- dolaşıma sokma ve yönetme yetisini geliştirmiş görünüyor. Bob Dylan hamlesi bu çerçevede okunabilir nitelikte. Star Wars karelerini anımsatan bir karşılaşmanın sosyal medyada viral olup tartışılması ve gündem belirlemesi şimdiden küresel basında ve Reddit’te geniş yer buldu. Dylan’ın Vatikan’la ilişkisi esasen 1997’ye uzanıyor. O yıl Bologna’daki Ulusal Efkaristiya Kongresi’nde, II. Jean Paul’ün huzurunda yaklaşık 300 bin gence “Knockin’ on Heaven’s Door”u söylediği o tarihi konser bugün yeniden hatırlatılıyor. İroniktir ki o gün Dylan’ın sahneye çıkmasına itiraz eden isim, yıllar sonra Hildegard’ı Kilise Doktoru ilan edecek olan Kardinal Joseph Ratzinger, yani XVI. Benedictus’tu. XIV. Leo bugün Dylan’ı güncelleyip yeniden anlamlandırma telaşına düşse de stratejik iletişim tasarımındaki acemilikte hâlâ patinaj yapıldığını sezebiliyoruz. Basına yansıdığı üzere Papa XIV. Leo, 2026 temmuzunda yayımlanan ve barış üzerine konuşmalarını derleyen Disarmata e disarmante. La pace è un dono (Silahsız ve Silahsızlandıran: Barış Bir Armağandır) adlı kitabın önsözünde nükleer silahlanmayı eleştirirken Bob Dylan’ın bir şarkısına başvurdu: 1963’te yazılan, hiç kaydedilmeyen ve daktilo metni ancak 2013’te bir müzayedede gün yüzüne çıkan “Go Away You Bomb”. Papa, şarkının “Senden nefret ediyorum, çünkü insan yapımı, insan mülkü ve insan güdümlüsün” dizelerini alıntıladı. Bu alıntıdaki bomba göndermesinin bu kez yapay zekânın metaforu olarak kodlandığı söylenebilir. Kendisi de Augustinusçu tarikattan gelen bir papanın, 1967’de “I Dreamed I Saw St. Augustine” parçasını yazmış ihtiyar bir ozanı, Dylan’ı ağırlaması, karşılaşmaya sinematografik bir donmuş kare (freeze-frame) ekliyor. Lâkin fazlasıyla kişisel anekdotlara dayalı bu medyatik girişim yine o tanıdık gelecek “diyalog” tasavvurunu erozyona uğratmış görünüyor. Kurumun siyasi tarihi alışkanlığı gereği otomatik biçimde bu can kurtaran (!) temayı can simidi yapıp onu fetişleştirmesi, sanatın ve kültürün doğal ontolojik pratiğine taban tabana zıt, propaganda misyonu taşıyan, siyaset bilimi literatüründen tanıdık eski ve aşınmış bir dış politika temayülü olarak da değerlendirilebilir.

Bienalde bir başka kıdemli ihtiyar ikonumuz daha var: Punk’ın yeraltı şairi, müzisyeni ve görsel sanatçısı Patti Smith. Papa’nın üzerine düşen meteorun mimarı Cattelan’ı andırıyor. 1975 tarihli ilk albümü Horses’ı, İsa’nın kendi günahlarını üstlenmesini reddeden, “İsa başkalarının günahları için öldü/ benim günahlarım için değil” (“Jesus died for somebody’s sins / but not mine”) şeklinde şok edici bir dizeyle açmıştı. Yıllar sonra o dizenin ateizm manifestosu gibi okunduğunu, oysa kendi gençlik ve özgürlük arayışını anlattığını söyleyecekti. 2016’da Dylan Nobel törenine gitmediğinde Stockholm’de onun yerine sahneye çıkan ve “A Hard Rain’s A-Gonna Fall” parçasını söylerken heyecandan duraksayıp salondan özür dileyen de yine Patti Smith’ti. Smith, 8 Mayıs 2026’da Venedik’teki Scalzi Kilisesi’nde, Vatikan pavyonunun resmî açılışında Hildegard’ın metinlerini ve ilahilerini seslendirdi. Papa XIV. Leo da 31 Temmuz 2026’da kendisi gibi Chicago doğumlu olan Smith’i Apostolik Saray’da özel olarak kabul etti. İlginç tesadüfler veya kurgusal bir örgü gibi görünebilir; evet ama bu damarı keşfedip çağdaş sanatta tasavvur edilebilecek halinden çok daha hassas bir teolojik-sanatsal hizalamayı tasarlayıp üretebilmek, kültürel diplomasi bağlamında kuşkusuz yetkin kültürel ve sanatsal bir beceri gerektiriyor. Ya da meteor çarpmasının nimetleri… Tarihteki ilk büyük sarsıntıda da öyle olmuştu. Kilise ve otoritesi adeta yerinden oynamış, ama o sarsıntının içinden Rönesans doğmuştu.
Kameramızı Rönesans ve Reform gibi tarihsel kırılma hatlarında bir yere sabitleyip yeniden sese ve bu “ihtiyar heyetine”, yani ozanlara dönelim. Hem Dylan hem de Patti Smith özünde sözü sesle yoğuran şair-sanatçılar. Dylan 2016’da Nobel Edebiyat Ödülü’nü şarkı sözleriyle aldı, Patti Smith ise pratiğine doğrudan şiirle başladı. Pavyonun seçkisinde Şilili şair Raúl Zurita ve Bhanu Kapil gibi birçok şair yer alıyor. Hepsinin arkasında ise hem yazan hem besteleyen -evet yine- o ikonik Hristiyan azizesi Hildegard’ın siluetini görebilmek mümkün. Vatikan’ın seçtiği alımlayıcı organ, yani kulak, şiirin sayfadan önce sesle ve nefesle var olduğu kadim bir geleneğe sırtını dayamış durumda. Bu tercih, kutsal metnin yüzyıllarca ilahilerle, litürjik okumalarla ve ağır, mırıldanarak yapılan tefekkür okuması lectio divina ile aktarıldığı aşina olunan bir geçmişe gönderme yapıyor. Burada elbette “okuma” (kıraat) ve “kalem” kavramlarına kadar uzanan uzun bir epistemolojik ve varoluşsal tünelden bahsetmek kendiliğinden gündeme gelebilir. Fakat sesle en yakın organik ilişkiyi kuran, ses telinde titreşen ilk sezgisel-tetikleyici disiplin, kuşkusuz sözün dua ve şiir hâli son tahlilde.

Hortlayan Blake Efsanesi
Patti Smith ile Hildegard arasında rastlantısal olmayan bir teğet noktasında bir sanatçı daha beliriyor: William Blake. Hildegard 12. yüzyılda görsel-işitsel vizyonlarını, kozmolojik bilgisini ve kanaatini elyazmalarına ve ilk yapay dilin kriptolojik açıdan manidar anlatılarına dökerken Blake ise 18. yüzyılın sonunda şiirini ve görsel imgeleri aynı bakır levhaya kabartma asit baskıyla (illuminated printing) kazıyarak metin ile imge arasındaki hiyerarşiyi yıkan otonom sanat kitaplarını üretti. Bienalin arkeolojisinde keşfettiğimiz bu isimler kurumsal sınırlarda duran ikonlar mertebesine çıkarılıyor. Hildegard manastırın, dinin alanından, kurumsal dine mesafeli olan Blake ise Kilise’nin dış dünyasından iş üretiyorlar. Manidar bir biçimde Patti Smith de babasından kurumsallaşmış dini öğretilere direnmeyi öğrendiğini, buna karşın dindar annesinin kendisini Tanrı fikrine ve duaya yaklaştırdığını bazı söyleşilerinde anlatır.
Patti Smith 2004’te “My Blakean Year” şarkısını, hayatını ve külliyatını uzun süre incelediği Blake’e duyduğu derin yakınlıkla yazdığını söylemiş. Venedik Bienali’nin Vatikan pavyonunda yer alan sanatçılar arasında Jim Jarmusch’u fark edince pavyonun zihinsel haritasını çözümlemek daha da kolaylaşıyor. Hatırlanacağı üzere Jarmusch’un 1995 tarihli kült filmi Dead Man’in kahramanı William Blake adında bir muhasebeciydi ve filmin Kızılderili rehberi Nobody onu şair Blake’in reenkarnasyonu sanıyordu. Jarmusch’un da güçlü bir New York Okulu şiir geçmişi ve minimalist ses/dron pratiği var. Pavyon için ürettiği yeni ses işi de bu seçkide kendine doğal bir yer bulmuş gibi görünüyor.
Gözü, retinayı ve görsele düşkün nefsi dışarıda bırakan, “kulak ruhun gözüdür” şiarıyla gözleri kapatıp salt dinlemeye çağıran bir bienal pavyonu, ilham aldığı bu bütünsel (sinestezik) mirası dört başı mamur bir sergi uğruna bir bakıma fragmanlaştırıyor. Pavyonun konturlarının cetvelle ölçülmüşçesine belirgin, aşırı disiplinli, sistematik ve tarihsel ağırlığıyla formülatif biçimde kurgulanmış olması; reçetesinin zengin ama bir o kadar da doğrudan referanslara yaslanması, sanatsal yaratıcılığın kendi tanımını ve sınırlarını aşabilmesi bakımından açıkçası biraz fazla konformist… Yine de hakkını teslim edelim: Ziyadesiyle ufuk açıcı, üretken, doğru araştırma merkezleriyle çalışan ve en uzak noktaları birleştirdiğinde yeni anlamlara tekabül edebilen bir kurgu var karşımızda. Bunu Vatikan’ın yapması -hatta şaşırtıcı derecede iyi yapması- durumu daha da ilginç kılıyor.

Midas’ın Kulağının Duyup AI Kulağının Duyamadığı
İşitsel olanın ve dinlemenin Vatikan dışında, doğrudan kadim Anadolu’ya, Ankara civarına uzanan çok önemli bir mitolojik mirası daha var. Ovidius’un Metamorfozlar’ında (XI. Kitap) anlattığı Frig kralı Midas, dağ tanrısı Tmolos’un hakemlik ettiği Pan ile Apollon arasındaki müzik yarışmasında herkes Apollon’un lirini seçerken karara itiraz edip Pan’ın kavalını savunan tek dinleyiciydi. “Yanlış” dinlediği ve iktidarın estetik hükmüne ters düştüğü için Apollon tarafından eşek kulaklarıyla cezalandırıldı. Sırrını bilen berber ise dayanamayıp bunu toprağa açtığı bir çukura fısıldadı. Çukurdan biten sazlar rüzgâr estikçe sırrı bütün dünyaya yaydı. Gordion’un (yani bugünkü Ankara Polatlı’nın) kralından bize rüzgârla iki kıssadan hisse ulaşıyor: Kötü dinleyici cezalandırılır ve toprağa fısıldanan her sır er ya da geç duyulur. Jürisi jeopolitik gelişmelerden dolayı istifa etmiş bir bienalde ve her fısıltının işitsel kayda zahmetsizce geçtiği bir yapay zekâ çağında, mitolojik hikâyelerin yüz kaslarımızı ansızın kıpırdatabilmesi bir yana, konumuz burada budaklanıp doğrudan akustik gözetim, istihbarat literatürü ve güvenlik literatürünün gizli dehlizlerine açılıyor.
Pavyonun ilk mekânı, Cannaregio’daki Yalınayak Karmelitler tarikatının 17. yüzyıldan kalma gizli bahçesi, Giardino Mistico dei Carmelitani Scalzi. Ziyaretçiler girişte bir kulaklık ve bir harita alıyor ve bahçede gizlenmiş ses işlerini dinleyerek yedi aşamalı bir tefekkür rotasında dolaşıyorlar (müze ve galeri izleyicisinin en hazzetmediği, en çok irrite olduğu iki nesnenin kulaklık ve broşür olduğunu da yeri gelmişken söyleyelim). Soundwalk Collective‘in bahçeye yerleştirdiği özel anten tertibatı bitki yaşamını, biyoelektrik titreşimleri ve atmosferik değişimleri gerçek zamanlı izleyip bunları sese, yani işitsel veri paketlerine dönüştürüyor. Küratör Ben Vickers bunu bir tür “teknolojik algılama” olarak tanımlıyor -ki bana göre mesele bundan çok daha zengin ve katalog söylemine hapsedilmemeliydi- ve Hildegard’ın viriditas, yani kozmik yeşertici/yaşamsal güç kavramına bağlıyor. Oysa pavyonun “kulağı” özünde sensörlerden, algoritmik dönüştürücülerden ve kulaklıklardan kurulu tekno-dijital bir tertibat. Dolayısıyla ruhani yeşerticiliği veri yeşertmeye tercüme etmesi sanatsal açıdan üretken. (Gerçi ses frekanslarının botanik verimliliği ve bitki büyümesini artırabildiğine dair dikkate değer bilimsel bulgular var; tıpkı bülbül ile gül mazmununun o ince sanatsal zarafeti gibi.)

Kulaklık ve mikrofon elbette bilinçli bir küratöryel tercih; serginin ana teçhizatı. Burada küçük bir ayrıntı kritik önem taşıyor. Vatikan’ın sesli duası her ziyaretçinin kulağına ayrı ayrı, izole bir biçimde fısıldanıyor. İstihbarat aygıtları gibi “gizlice dinle, bir yere kaydet, algıyı yönetmek üzere kayıtlardan seçip ilgiliye dinlet” mantığına sığınmadan gerçek zamanlı, spontan ve kişiye özgü soyut bir akışla sentezliyor. Bir bakıma çağın yegâne arzusunu ve hedefini —merkezsizliği ve anonimliği— simüle ediyor. (Burada insansızlaşma ve egemen birey kavramı da akıllara gelmiyor değil.) Ne var ki bahçe, normal şartlarda kamuya kapalı, insansızlaştırılmış bir manastır bahçesi.
Tam bu noktada aklıma Michael Rakowitz’in 2001’den beri sürdürdüğü Minaret performansı geliyor. Rakowitz, aynı türden işitsel bir performansı kamusal alanda demokratize ederek, kapalı devre bir kulaklığa hapsetmeden insansızlaştırılmış ses nesnesiyle müthiş bir yaratıcılıkla sunuyordu. Namaz vakitlerinde bir çatıya çıkıyor, Ürdün’den aldığı ezan okuyan camii biçimli bir çalar saatin sesini megafonla şehre yayarak sözgelimi New York’u namaza çağırıyordu. Ezan, kamusal alanın en kadim sözlü sesi ve mekânsal-armonik kompozisyonudur kuşkusuz. Rakowitz 2005’te aynı müdahaleyi Tiran’da, Enver Hoca Piramidi’nin tepesinde de gerçekleştirmişti. Öte yandan “bahçe ve ses” denince bilhassa Hassan Khan’a da değinmek gerekir. Türkiye sanat ortamının da 2012 sonbaharında SALT Beyoğlu’ndaki kapsamlı sergisinden tanıdığı, işitsel-kavramsal işleriyle küresel ölçekte önemli bir yer edinen Khan, 2017’de 57. Venedik Bienali’nde Gümüş Aslan aldığında yerleştirmesinin adı doğrudan kamusal bahçeye yönelik bir önermeydi: Composition for a Public Park (Kamusal Bir Park İçin Beste). Megafonla kulaklık, kamusal parkla kapalı manastır bahçesi arasındaki bu kavramsal diyalektik, dinlemenin kimlerle ve ne için yapıldığına dair keskin ve nefes kesici bir politik farka, sanatın hakikatinden bakarak işaret ediyor: İnsansızlaşmaya karşı insansılaşma. Eğer bu isimleri de pavyonun kurgusunda görebilseydik bahsettiğimiz o başarılı ama steril şablonun ötesinde gerçek bir “hız aşırtımı” —bilgisayar deyimiyle overclocking— vuku bulabilirdi. Bunu da kurumsal saiklerin ve bürokrasinin doğal sınırı sayalım. Düşünce üretimi tarafını ve işin kuramsal füzyonunu böylece biz tamamlamış olalım.

Vatikan pavyonunun açılış işi ise Holly Herndon ve Mat Dryhurst ikilisine ait. Artsy bu eseri serginin tonunu belirleyen, “sıcak ve içine çeken bir deneyim” olarak tanımladı. Açıkçası hem buradaki “deneyim” kavramı hem de bu “sıcaklık” (!) iddiası fazlasıyla tartışmaya açık. Söz konusu sıcaklık, pavyonun karşısında durduğunu iddia ettiği dinleme teknolojilerinin 90’ların ilişkisel estetiği (relational aesthetics) ve meditatif bir ambiyansla yumuşatılmasından ileri geliyor ki bu kâfi değil. Herndon ve Dryhurst, yapay zekâ ses modelleri, algoritmik eğitim ve “veri rızası” (data consent) üzerine çalışmalarıyla tanınıyorlar. 2024’te Londra’daki Serpentine Galleries’de açılan “The Call” sergisi için İngiltere genelinde 15 amatör koroyu kaydedip bu kolektif seslerle yapay zekâ modellerini eğitmişlerdi. Sergi, polifonik koro geleneğini litürjik sanatla birleştiriyordu. Vatikan’a uzanan kavramsal kement de doğrudan buradan atılıyor. Koristlerin ses verilerini ortaklaşa yöneten “veri vakfı” (data trust) deneyi ise Serpentine Sanat Teknolojileri bünyesindeki Future Art Ecosystems (FAE) girişiminde geliştirilmişti. İşte bu nokta bizi çok daha kritik bir dönemece getiriyor.
Pavyonun eş-küratörü Ben Vickers, Serpentine Sanat Teknolojileri bölümünün kurucusu; Hans Ulrich Obrist ise Serpentine’in sanat direktörü ve aynı bienal kapsamında Herndon ve Dryhurst’le birlikte Venedik’teki Palazzo Diedo’da yapay zekâ temalı Strange Rules sergisini kurguladı. Papa XIV. Leo, 15 Kasım 2025’te sinema dünyasıyla buluşmasında yaptığı ve pavyonun kavramsal çerçevesine de yerleştirilen konuşmasında “Algoritmaların mantığı ‘işe yarayanı’ tekrarlama eğilimindedir; oysa sanat mümkün olanı açar, her şeyin anlık veya öngörülebilir olması gerekmez.” diyordu. Ocak 2025’te Tolentino’nun dikasterisi ile İnanç Doktrini Dikasterisi’nin ortaklaşa yayımladığı Antiqua et Nova belgesi ise yapay zekânın “öğrenmesinin” insan zekâsından ontolojik olarak farklı olduğunu, “zekâ” kavramının iki tarafa aynı anlamda uygulanamayacağını kayıt altına almıştı. Böylece Vatikan’ın kendi kurumsal tarayıcısında güvenli ve gizli bir sekme (incognito tab) daha açtığını fark ediyoruz.

Vatikan’ın algoritmaya -aslında bununla bilimi, matematiksel formülleri ve istatistiksel denklemleri hedef aldığının pek farkında olmayabilir- karşı önerdiği “derin dinleme”, algoritmayı en iyi tanıyan avangart ekosistemden, yani yine bizzat sanattan geçiyor. Bunu önceden görebilmek, ana akışı okuyup devreye sokmak ve kurumu buna ikna edebilmek, serimizin ilk yazılarındaki o kırılan camlara bakılırsa, son derece anlamlı ve yerinde. Fakat yine de bebeğin ilk adımları misali, yeterince özgüvenli ve radikal değil. Evdeki robot süpürgenin yorulduğuna dair insani bir empati duyumsamak, ondan ürkmek ya da yapay zekâ sohbet botunun ürettiği hayret verici çözüme içtenlikle teşekkür edip minnet duymak, hatta cihazdan utanabilmek (ki en müthişi budur); bütün bunlar insanın varoluşsal fıtratına dair, dijital çağın deyimiyle insani bir “bug” olabilir mi? The Truman Show’daki (1998) Truman Burbank gibi simülasyonun duvarına çarptığımızda neler olacağı, kuşkusuz post-prodüksiyon odasında görülecek.
Yıllardır bu ve benzer ekosistemlerin ve hesaplamalı sanat pratiklerinin politik, kültürel ve iletişimsel çalışma psikolojisini, işleyiş prensiplerini ve örtülü felsefi argümanlarını hem kuramsal olarak anlatmaya çalışan hem de bizzat üreten biri olarak Vatikan’ın bu çalışma metodunu ve ağ tercihlerini hem şaşırtıcı hem de isabetli buluyorum. Vatikan, yapay zekâ çağının yeni medyası, iletişimi ve sanatı için sıfırdan jeopolitik bir kurulum (setup) ya da yenilenmiş (refurbished) bir kurumsallık icat etmek yerine, bu alanı zaten öteden beri özünde taşıyan, sessizce yıllardır demlenmiş bir sanatsal Ar-Ge ağına çağdaş sanatta olduğu gibi doğrudan erişmiş ve -tıpkı Cattelan’a yaptığı gibi- kendi manyetik çekim gücünü artırmış görünüyor.

Ahmet Albayrak
Kaynakça
Abu Hamdan, Lawrence. Saydnaya (the Missing 19dB). 2017. http://lawrenceabuhamdan.com/saydnaya.
Aguttes. “A Biennale Shaped by the Legacy of Koyo Kouoh.” https://www.aguttes.com/en/news/la-61eme-biennale-de-venise.
“Apollo as Victor over Pan.” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Apollo_as_Victor_over_Pan.
Bader, J. “Portrait d’auteur: Koyo Kouoh.” Critique d’art, no. 63 (2024). https://archivesdelacritiquedart.org/wp-content/uploads/2024/12/Portrait_d_auteur_63.pdf.
Barthes, Roland ve Roland Havas. “Écouter.” L’obvie et l’obtus içinde, Roland Barthes. Paris: Seuil, 1982. İlk yayın 1976.
Baudrillard, Jean. Simulacres et simulation. Paris: Galilée, 1981.
Benjamin, Walter. “Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit.” 1935.
“Biennale Arte 2026: International Jury Resigns.” ArtThrob, 30 Nisan 2026. https://artthrob.co.za/2026/04/30/biennale-arte-2026-international-jury-resigns/.
“Bob Dylan and Pope Leo Meet at the Vatican, Exchange Gifts.” Associated Press. KRON4, 5 Kasım 2026. https://www.kron4.com/news/national/bob-dylan-and-pope-leo-meet-at-the-vatican-exchange-gifts/.
“Bob Dylan Meets with Pope Leo XIV in a Private Audience.” Rolling Stone, 4 Kasım 2026. https://www.rollingstone.com/music/music-news/bob-dylan-pope-leo-xiv-meet-private-audience-1235652631/.
Carnegie Hall. “Five Things to Know About Messiaen’s Quartet for the End of Time.” 11 Mart 2021. https://www.carnegiehall.org/Explore/Articles/2021/03/11/Five-Things-to-Know-About-Messiaens-Quartet-for-the-End-of-Time.
“Dead Man.” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Dead_Man.
Deleuze, Gilles, ve Félix Guattari. Kafka: Pour une littérature mineure. Paris: Minuit, 1975.
Derrida, Jacques. “La pharmacie de Platon.” La dissémination içinde. Paris: Seuil, 1972. İlk yayın 1968.
“FKA Twigs, Dev Hynes, Brian Eno and More Tapped for Vatican City’s Venice Biennale Pavilion.” Hypebeast, Nisan 2026. https://hypebeast.com/2026/4/fka-twigs-dev-hynes-holy-see-pavilion-vatican-2026-venice-biennale. (Holy See Pavyonu katılımcıları ve Kluge’nin son eseri)
“Friend of Pope Francis Leaves Jesuit Magazine for Vatican’s Education Department.”, 14 Eylül 2023. https://aleteia.org/2023/09/14/friend-of-pope-francis-leaves-jesuit-magazine-for-vaticans-education-department/ (Spadaro’nun Kültür ve Eğitim Dikasterisi’ne atanması)
Garage Museum of Contemporary Art. Saving Bruce Lee: African and Arab Cinema in the Era of Soviet Cultural Diplomacy (A Prologue). Moskova: Garage Museum of Contemporary Art, 2015. https://cdn-ec-static.garagemca.org/uploads/SBL%20PDF%20eng%20fin%207_29.pdf.
“Hassan Khan (artist).” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Hassan_Khan_(artist).
“Holly Herndon and Mat Dryhurst’s Call and Response.” Ocula Magazine, 2024. https://ocula.com/magazine/features/holly-herndon-and-mat-dryhurst-serpentine-call/.
“The Holy See Pavilion Slows the Rhythm of the Venice Biennale through Deep Listening.” designboom, 2026. https://www.designboom.com/art/holy-see-pavilion-rhythm-venice-art-biennale-deep-listening-2026/.
“‘I’m Sorry, I’m So Nervous’: Patti Smith Forgets Bob Dylan Lines during Nobel Prize Performance.” CBC News, 10 Aralık 2016. https://www.cbc.ca/1.3891008.
Kluge, Alexander. Der Konjunktiv der Bilder: Meine virtuelle Kamera (K.I.). Leipzig: Spector Books, 2024.
“Koyo Kouoh.” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Koyo_Kouoh.
La Biennale di Venezia. “Holy See: The Ear Is the Eye of the Soul.” 2026. https://www.labiennale.org/en/art/2026/holy-see.
“The Love Songs of Saddam Hussein.” Hyperallergic, [t.y.], https://hyperallergic.com/the-loves-songs-of-saddam-hussein.
“The Move: Adel Abidin, Rosa Barba and Runa Islam.” e-flux Announcements, 2012. https://www.e-flux.com/announcements/187183/the-move-adel-abidin-rosa-barba-and-runa-islam.
Negt, Oskar, ve Alexander Kluge. Öffentlichkeit und Erfahrung: Zur Organisationsanalyse von bürgerlicher und proletarischer Öffentlichkeit. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1972.
“The 1975 Lyric Patti Smith Said Everyone Gets Wrong.” Far Out, https://faroutmagazine.co.uk/the-1975-lyric-patti-smith-said-everyone-gets-wrong/.
Nolting, Janick. “Der Konjunktiv der Bilder von Alexander Kluge: Fehler sind unsere Chance.” der Freitag, t.y. https://www.freitag.de/autoren/janick-nolting/der-konjunktiv-der-bilder-von-alexander-kluge-fehler-sind-unsere-chance.
Obrist, Hans Ulrich, ve Ben Vickers. “A Conversation with Hans Ulrich Obrist and Ben Vickers on Hildegard of Bingen.” Arts of the Working Class, https://artsoftheworkingclass.org/text/a-conversation-with-hans-ulrich-obrist-and-ben-vickers-on-hildegard-of-bingen.
O’Connell, Gerard. “New Vatican Document on A.I. Warns against ‘Creating a Substitute for God.’” America, 28 Ocak 2025. https://www.americamagazine.org/politics-society/2025/01/28/vatican-artificial-intelligence-document-249797. (Vatikan’ın yapay zekâ belgesi Antiqua et Nova üzerine)
P. Ovidius Naso. Dönüşümler (Metamorfozlar) I-XV. (11. Kitap). Çev. A. Coşkun Abuagla. 6. bs. İstanbul: YKY, 2019.
“Patti Smith: An Unlikely Religious Poet.” U.S. Catholic, 21 Kasım 2025. https://uscatholic.org/articles/202511/patti-smith-an-unlikely-religious-poet/.
“Patti Smith on 19th Century Poet William Blake.” Democracy Now!, 8 Ekim 2015. https://www.democracynow.org/2015/10/8/patti_smith_on_19th_century_poet.
“Pope Leo Receives Bob Dylan at the Vatican.” Vatican News, 4 Kasım 2026. https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-11/pope-leo-receives-bob-dylan-at-the-vatican.html.
“Pope Opposed Dylan Singing to John Paul in ‘97.” NBC News, 2007. https://www.nbcnews.com/news/amp/wbna17516429.
Rakowitz, Michael. Minaret. https://www.michaelrakowitz.com/minaret.
“Salt Venues Open New Season with Three Shows.” Hürriyet Daily News, 20 Eylül 2012. https://hurriyetdailynews.com/salt-venues-open-new-season-with-three-shows-30514.
“Saving Bruce Lee: African and Arab Cinema in the Era of Soviet Cultural Diplomacy.” Haus der Kulturen der Welt, Berlin, 19–21 Ocak 2018. Contemporary And. https://www.contemporaryand.com/en/events/saving-bruce-lee-african-and-arab-cinema-in-the-era-of-soviet-cultural-diplomacy.
“Scivias.” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Scivias.
Serpentine Galleries. “Holly Herndon & Mat Dryhurst: The Call.” 2024. https://www.serpentinegalleries.org/whats-on/holly-herndon-mat-dryhurst-the-call/.
“Sound-Based Holy See Pavilion Opens at Venice Biennale.” The Art Newspaper, 7 Mayıs 2026. https://www.theartnewspaper.com/2026/05/07/sound-based-holy-see-pavilion-opens-venice-biennale-vatican-contemporary-art-ambitions-grow
Sterne, Jonathan. The Audible Past: Cultural Origins of Sound Reproduction. Durham, NC: Duke University Press, 2003.
———. “The Theology of Sound: A Critique of Orality.” Canadian Journal of Communication 36, no. 2 (2011): 207–25. https://sterneworks.org/TheologyofSound.pdf.
“The 10 Best National Pavilions at the 2026 Venice Biennale.” Artsy, 2026. https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-10-best-national-pavilions-2026-venice-biennale.
“Venice Biennale in Crisis: The Controversies Explained.” LatestLY, 2026. https://www.latestly.com/agency-news/venice-biennale-in-crisis-the-controversies-explained-3-7419140.html/amp.
“Venice Biennale: Patti Smith Inaugurates the Holy See Pavilion.” Vatican News, Mayıs 2026. https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2026-05/venice-biennale-dicastery-patti-smith-pavilion-ear-eye-soul.html.
“Venice Biennale 61: Patti Smith and Soundwalk Collective’s Ritual Performance.” Euronews, 3 Haziran 2026. https://www.euronews.com/2026/06/03/venice-biennale-61-patti-smith-and-soundwalk-collectives-ritual-performance.
“With My Eyes.” Holy See Pavilion, 60. Venedik Bienali. e-flux Announcements, 2024. https://www.e-flux.com/announcements/599264/with-my-eyes.
İşbu web sitesi ve tüm sayfaları Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa tabidir. Sitenin içeriğine ilişkin her türlü ses, görüntü, yazı içeren bilgi-belge, her türlü fikri ve sınai haklar ile tüm telif hakları ve diğer fikri ve sınai mülkiyet hakları Zift Sanat’a aittir.




